ايگناتى يوليانوويچ كراچكوفسكى ( مترجم : ابوالقاسم پاينده )

466

تاريخ نوشته هاى جغرافيايى در جهان اسلام ( فارسى )

اطلس پيرى ريس از منابع عربى مايه دارد ، ولى با يك نظر به هر يك از نقشه‌ها قانع مىتوان شد كه اثرى از « رسوم » عربى بر آن نيست . اين احساس نخستين ، به وسيلهء چند تحقيق دربارهء قسمتهاى مختلف كتاب ، كه نتايج روشن داشته ، تأييد شده است . البتّه بايد گفت كه بعضى از اين تحقيقها تا حدودى بر فرضيّات تكيه دارد ، زيرا منابع پيرى ريس به دست ما نرسيده است . به طور كلّى معلوم شده كه وى غالبا از نمونهء نقشه‌هاى و نيزيها كه در گاليپولى به دسترس بوده ، تقليد كرده است . اين نمونه‌ها نقشه‌هايى است مستقل كه نقشه‌هاى دريايى مغرب زمين بر اساس آنها رسم شده ، امّا حجم آنها بزرگتر و طبعا اهميت آنها بيشتر است . البتّه پيرى ريس از آن چشم بسته تقليد نكرده ؛ مثلا بر اساس ملاحظات خويش نقشه درياى اژه را به طور اساسى تصحيح كرده است ، 197 و چون نقشه‌هاى اصلى به جا نمانده كتاب بحريّه كه منبعى بىنظير براى اطّلاع از نخستين نقشه‌هاى اروپايى است اهميت مضاعف دارد . 198 در بعضى از موارد منابع پيرى ريس را با اطمينان مىتوان دنبال كرد . معلوم شده كه نقشه‌هاى جغرافياى او از درياى مجمع الجزاير با اثر بارتولومئودالى سونتى ايتاليايى ، كه به نام ايزولاريو شهره است و به سال 1485 يا كمى پس از آن در و نيز به چاپ رسيده ، ارتباط دارد و به محض اينكه دو نقشه را پهلوى هم بگذاريم اين رابطه به طور قطع مشخّص مىشود . 199 ظاهرا ريشهء هر دو اثر به نقشه‌هاى كهنى كه ناخدايان كشتيها در كار دريانوردى از آن كمك مىگرفته‌اند باز مىگردد ؛ با تفاوتى مختصر كه پيرى ريس نقشهء همهء سواحل مديترانه را به دست مىدهد در صورتى كه بارتولومئو به درياى اژه بس مىكند . 200 به احتمال قوى نام « بورتولوميه » كه پيرى ريس در فصل چهل و هفتم از مقدّمهء منظوم آورده همان بارتولومئو است ، و جالب آنكه كاله از روى غفلت كوشيده تا در اين كلمه نام بطلميوس را پيدا كند ، 201 در صورتى كه كلمهء اخير را پيرى ريس با تلفظ عربى آورده است . احتمالا راهنماهاى دريانوردى شراعى كه در آن روزگار رواج فراوان داشت و از قرون وسطاى اروپا چيزى از آن به جا نمانده در دسترس او بوده است 202 و چون كتاب تا حدّى متن و نقشه‌هاى راهنماهاى ايتاليايى را نيز منعكس مىكند ، مىتوان گفت نه تنها مسائل يك رشته از دريانوردى بلكه بتقريب همهء علوم آن را براى ما محفوظ داشته است . 203 بىگفت و گو پيرى ريس مقدارى اطّلاعات شفاهى نيز از بعضى از دريانوردان خبره فراهم آورده است ، زيرا با دريانوردان پرتغالى كه چين را مىشناخته‌اند تماس داشته است 204 و به احتمال قوى با يكى از همراهان ماژلان در سفر دور دنيا ، به نام انتونيوپيگافتا ، ملاقات كرده است . 205 مسلّم است كه روايت او دربارهء اقوام عجيب درياهاى شرق دور از يك منبع چينى گرفته شده كه به احتمال قوى به وسيلهء پرتغاليها به او رسيده است . 206 پيرى ريس با تكيه به اين مطالب مأخوذ از منابع گونه‌گون ، كه ظاهرا قسمتى از آن متون